U bent hier

Justice

Justice

Naleven moet lonen

De rechtsorde prevaleert nog altijd. Maar de regels naleven, wordt minder vanzelfsprekend. Rechtsorde en rechtsstaat zijn de pijlers van waar het ons in essentie om gaat: rechtvaardigheid voor iedereen. Hoe brengen we deze abstracte begrippen tot leven voor zowel burgers als bestuurders?

 

Je zou het niet altijd zeggen maar het vertrouwen van de Nederlandse burger in het eigen rechtssysteem, politie en rechtspraak is relatief groot. Sterker nog: het Sociaal Cultureel Planbureau concludeerde begin dit jaar dat de rechtspraak het enige instituut is waarin Nederlanders een stijgend vertrouwen hebben.

Maar er bestaan meerdere ‘werkelijkheden’. Zo bestaat er ook grote onvrede over het handhavingstekort dat burgers direct treft. In de volksmond: ‘Verkeersboetes uitdelen kunnen ze heel goed, maar woninginbraken, straatroven, oplichting en fraude voorkomen of oplossen, ho maar’.

Het Sociaal Cultureel Planbureau onderzoekt sinds 2008 periodiek het vertrouwen van Nederlanders in zeven instituten: televisie, kranten, Rechtspraak, grote ondernemingen, vakbonden, Tweede Kamer en regering. Alleen de Rechtspraak blijkt te kunnen rekenen op een trendmatige toename van vertrouwen.

'Mensen ergeren zich ook aan de witteboordencriminaliteit en het onethische zoeken naar de mazen in de wet door bedrijven', zegt Judith van Erp, hoogleraar Publieke Instituties aan de Universiteit Utrecht. 'Het Liborschandaal, de belastingontwijking zoals onthuld in de Panama papers - het is gesjoemel waar weinig meer op volgt dan een paar boetes door de bestuursrechter en nog wat meer regulering en toezicht. Dat is gewoon niet uit te leggen. Het leidt tot maatschappelijke onvrede en werkt ondermijnend voor de rechtsstaat. Wil je tegemoetkomen aan het rechtvaardigheidsgevoel van de burger, dan moet je ook deze criminelen strafrechtelijk vervolgen.' 

Het handhavingstekort voedt niet alleen de gedachte dat het recht niet regeert, maar ook dat niet-naleving loont. Hierdoor ontstaat een onbedoelde legitimering om het zelf ook niet zo nauw te nemen met regels die minder goed uitkomen. Het handhavingstekort moet dus worden teruggebracht. In de perceptie van de burger én in de feitelijke naleving van regels.

Judith van Erp bekleedt de leerstoel ‘Public Institutions’ aan de Universiteit Utrecht. Met haar onderzoek naar toezicth op ondernemingen in de context van globalisering, wil ze bijdragen aan betere preventie van organisatiecriminaliteit. Van Erp onderzoekt nieuwe vormen van maatschappeljjke controle, en samenwerking tussen publieke en private toezichthouders. 

We werken daaraan door bijvoorbeeld in te zetten op intensiever slachtofferbeleid. Vanuit de gedachte dat ‘je er toch nooit meer iets over hoort’ wordt van veel criminaliteit géén aangifte gedaan. Daardoor loopt de politie veel aangiftes mis. Slachtofferhulp Nederland probeert mensen, met name op het gebied van zedendelicten, over te halen om toch aangifte te doen.  

Voor de gemiddelde burger is een rechtvaardige rechtsstaat een staat waarin misdaad niet loont en regelovertreders een passende straf krijgen. Het is een slechte zaak als burgers het recht ervaren als een instrument dat niet voor hen werkt, maar wel voor ‘de staat’ of ‘de elite’.

Het volstaat dus niet om de samenleving uitsluitend een pakket aan regels, wetten, rechten en procedures voor te schotelen. De burger heeft behoefte aan toegankelijke en neutrale informatie. Hij wil weten wat wel en wat niet werkt in bepaalde procedures. Hij wil weten welke oplossingsrichtingen er zijn, en wat hij aan uitkomsten kan verwachten.

Op de site van Slachtofferhulp en via andere sociale mediakanalen van de organisatie kun je anoniem en gratis terecht.

Digitalisering, de groei van interactieve platforms en een meer open juridische dienstenmarkt waarin prijzen en kwaliteit transparanter zijn, kunnen daarbij helpen. Hier ligt een kans om, door middel van goede voorlichting en begeleiding, te zorgen dat het recht van en voor iedereen is.  

VenJ ondersteunt het Juridisch Loket, dat eerste hulp geeft bij juridische vragen - bijvoorbeeld over ontslag, echtscheiding of de huur.

‘Het bewustzijn van wat en hoe het is om te leven in een goed functionerende rechtsstaat, vereist permanent onderhoud en activering’, zegt ProDemos-directeur Eddy Habben Jansen. De komende tijd wil Habben Jansen scholieren en studenten niet alleen intensiever voorlichten over het hoe recht werkt, maar hen ook vaker rechtbankzittingen laten bijwonen. ‘Het maakt enorm uit als je met eigen ogen ziet hoe een rechtszaak in z’n werk gaat. Mensen die aanvankelijk een negatief beeld hadden, stellen dat na zo’n bezoek vaak bij.’ ProDemos is een van de initiatieven die in de samenleving het gesprek en de discussie over onze kernwaarden bevorderen.  

In een maatschappij die steeds diverser wordt, is dat permanente gesprek noodzakelijk. Daarin verdienen de meest precaire groepen bijzondere aandacht. Mensen met een lage opleiding en sociale status, en bijvoorbeeld mensen die nog maar kort in Nederland zijn, hebben de bescherming door de rechtsstaat het hardst nodig. Zij moeten de overheid en rechtsinstanties eenvoudig kunnen vinden. 

Voorlichtingscentrum ProDemos werd in 2010 opgericht en wordt gefinancierd vanuit VenJ. ProDemos legt de spelregels van democratie en rechtsstaat uit. Jaarlijks ontvangt het instituut in Den Haag 85.000 scholieren, ofwel 19 klassen per dag. ProDemos trekt met quizzen, rollenspellen en ander educatief materiaal ook het land door om niet alleen jongeren op scholen, maar ook mensen in de marge te bereiken. Dat laatste onder meer in samenwerking met Leger des Heils en Resto Van Harte.